Serbia mund të ndërmarrë projekte në territorin e saj, por kjo nuk do të thotë se mund të përdorë një lumë ndërkufitar si instrument presioni politik pa marrë parasysh pasojat për territorin dhe popullsinë përtej kufirit.

Kryeministri Edi Rama ka reaguar ndaj debatit të ndezur pas deklaratave serbe për mundësinë e ndryshimit të rrjedhës së lumit Ibër. Rama e cilësoi retorikën e Beogradit për “Shqipërinë e Madhe” si një “folklor politik” të vjetër dhe theksoi se Shqipëria nuk ka pretendime territoriale ndaj Serbisë, ndërsa do të vijojë të mbështesë Kosovën si shtet të pavarur.

Por në qendër të debatit nuk është vetëm retorika politike. Presidenti i Serbisë, Aleksandar Vuçiç, deklaroi më 9 gusht se autoritetet serbe kanë angazhuar inxhinierë dhe ekspertë për të shqyrtuar mundësinë e ndryshimit të rrjedhës së Ibrit në territorin e Serbisë.

Kjo ngre një pyetje shumë më të rëndësishme se përplasja politike: a mundet Serbia, edhe nëse ndërhyrja bëhet në territorin e saj, të ndryshojë në mënyrë të njëanshme rrjedhën e një lumi që është pjesë e një sistemi ujor ndërkufitar dhe që ka pasoja të drejtpërdrejta për Kosovën?

Duhet të kujtojmë një fakt themelor gjeografik: Ibri buron në Malin e Zi, kalon nëpër Serbi, hyn në Kosovë dhe më pas rikthehet në territorin e Serbisë. Pra, nuk bëhet fjalë për një lumë që i përket vetëm një shteti, por për një rrjedhë ujore që kalon nëpër territore të ndryshme dhe krijon pasoja ndërkufitare.

Për këtë arsye, përgjigjja nuk është aq e thjeshtë sa pretendimi se “është territor serb”. E drejta ndërkombëtare e ujërave vendos parime për lumenjtë dhe burimet ujore ndërkufitare, duke kërkuar bashkëpunim mes shteteve, përdorim të drejtë dhe të arsyeshëm të ujërave dhe shmangie të dëmeve ndërkufitare. Konventa e Ujërave e UNECE është një prej instrumenteve kryesore juridike në këtë fushë dhe synon pikërisht bashkëpunimin për burimet ujore që kalojnë kufijtë shtetërorë.

Rasti i Ibrit është veçanërisht i ndjeshëm për shkak të lidhjes së tij me sistemin e Ujmanit/Gazivodës, një burim strategjik për Kosovën. Për këtë arsye, një ndryshim i rëndësishëm i rrjedhës së lumit nuk do të ishte thjesht një projekt infrastrukturor brenda Serbisë, nëse pasojat do të preknin furnizimin me ujë, mjedisin, energjinë apo sigurinë ujore në Kosovë.

Pra, Serbia mund të ndërmarrë projekte në territorin e saj, por kjo nuk do të thotë se mund të përdorë një lumë ndërkufitar si instrument presioni politik pa marrë parasysh pasojat për territorin dhe popullsinë përtej kufirit.

Dhe pikërisht këtu qëndron thelbi i çështjes së Ibrit: ndërsa Rama i përgjigjet Beogradit duke hedhur poshtë “fantazmën” e “Shqipërisë së Madhe”, deklarata e Vuçiçit e zhvendos debatin te një çështje shumë konkrete — uji, burimet natyrore dhe përdorimi i tyre si instrument presioni politik.

Nëse ideja e devijimit të Ibrit do të kalonte nga deklarata politike në një projekt konkret, atëherë çështja nuk do të ishte më vetëm një përplasje mes Beogradit dhe Prishtinës. Do të bëhej një çështje e së drejtës ndërkombëtare për ujërat ndërkufitare, e sigurisë ujore dhe e përgjegjësisë për pasojat që një ndërhyrje e tillë mund të shkaktonte përtej kufirit. Ka rregulla të qarta të së drejtës ndërkombëtare dhe Serbia nuk mund ta ndryshojë rrjedhën e Ibrit në mënyrë arbitrare, nëse ndërhyrja prek rrjedhën dhe përdorimin e ujit në territorin e Kosovës. Këtu duhet bërë dallimi mes asaj që Serbia mund të ndërtojë fizikisht në territorin e vet dhe asaj që lejohet të bëjë juridikisht.