Nga: Matilda Kurti

Ka momente kur një aktgjykim nuk mbyll një kapitull, por hap një debat shumë më të madh se vetë çështja gjyqësore.

16 shtatori 2026 është një prej tyre. Gjykata Speciale në Hagë shpalli fajtorë Hashim Thaçin, Kadri Veselin, Rexhep Selimin dhe Jakup Krasniqin për krime lufte dhe dha dënime nga 13 deri në 25 vite burgim. Në të njëjtën kohë, Trupi Gjykues i shpalli të katër të pafajshëm për akuzat për krime kundër njerëzimit. Ky është fakt juridik. Por historia e Kosovës është më e madhe se një aktgjykim.

Drejtësia gjykon përgjegjësinë individuale. Historia kërkon të kuptojë shkaqet, rrethanat dhe pasojat e një konflikti. Dhe këto dy plane nuk duhet të përzihen. Drejtësia gjykon individë. Historia pyet pse ndodhi lufta.

Këtu qëndron dallimi që nuk duhet humbur në zhurmën e ditës. Gjykata Speciale ka mandat të gjykojë përgjegjësinë penale individuale për vepra konkrete. Ajo nuk është ngritur për të dhënë një verdikt mbi të drejtën historike të popullit të Kosovës për liri, as për të vendosur nëse lufta e Kosovës si ngjarje historike ishte e drejtë apo e padrejtë. Prandaj, një dënim penal ndaj individëve nuk është automatikisht një dënim ndaj një populli. Dhe anasjelltas: historia e një populli nuk mund të përdoret si mburojë absolute ndaj përgjegjësisë individuale.Të dyja të vërtetat mund të ekzistojnë njëkohësisht. UÇK-ja nuk lindi në vakum

Për ta kuptuar Kosovën e viteve ’90, nuk mjafton të lexosh vetëm një dosje gjyqësore. Duhet të shohësh gjithë panoramën historike. Duhet të kujtosh represionin, diskriminimin, dhunën, heqjen e të drejtave politike dhe përshkallëzimin e konfliktit që çoi në luftën e viteve 1998–1999.UÇK-ja nuk lindi si një fenomen i shkëputur nga realiteti i Kosovës. Ajo u shfaq në një periudhë kur një pjesë e shoqërisë shqiptare të Kosovës kishte humbur besimin se rruga politike paqësore po sillte zgjidhjen e çështjes së saj. Ky është konteksti historik. Dhe konteksti nuk është justifikim për çdo veprim të kryer gjatë luftës. Por as krimet e kryera nga individë nuk mund të përdoren për të fshirë nga historia arsyet që prodhuan konfliktin.Viktimat kërkojnë drejtësi. Historia kërkon të vërtetën. Kosova nuk duhet të ketë frikë nga e vërteta. As nga drejtësia. Nëse një individ ka kryer krime, përgjegjësia duhet të jetë individuale. Por po aq e rëndësishme është që viktimat e të gjitha palëve të mos përdoren si instrument për të ndryshuar kuptimin e një lufte të tërë. Historia nuk përfundon në Hagë

Aktgjykimi i shkallës së parë nuk është fundi i procesit gjyqësor. Ekzistojnë mjetet e apelimit të parashikuara nga kuadri ligjor i Dhomave të Specializuara. Prandaj përgjigjja e Kosovës duhet të jetë institucionale. Jo dhunë. Jo urrejtje. Jo hakmarrje. Jo mohim i viktimave.

Por dokumente, prova, argumente dhe punë serioze juridike e historike. Sepse një vend që dëshiron të mbrojë historinë e tij duhet së pari të jetë në gjendje ta dokumentojë atë.

Ndoshta pyetja më e rëndësishme nuk është vetëm:“ Çfarë vendosi Haga?” Pyetja është: “Pse luftoi Kosova?”

Përgjigjja nuk mund të gjendet në një paragraf të një aktgjykimi. Ajo duhet kërkuar në historinë e një populli, në vitet e represionit, në familjet e dëbuara, te viktimat, te të zhdukurit, në dëshmitë e luftës, në ndërhyrjen ndërkombëtare dhe në rrugën që e çoi Kosovën drejt lirisë. Por duhet të bëjmë edhe një pyetje tjetër, po aq të rëndësishme:

A mund ta mbrojmë historinë tonë pa e deformuar atë? Po. Dhe kjo është detyra e brezit tonë. Të mbrojmë të drejtën e Kosovës për të treguar historinë e saj, pa mohuar viktimat. Të kërkojmë drejtësi, pa pranuar që drejtësia të shndërrohet në propagandë. Të pranojmë faktet, edhe kur dhembin. Dhe të mos lejojmë që një aktgjykim penal për individë të kthehet në një aktgjykim historik për një popull të tërë. Sepse drejtësia duhet të gjykojë me prova. Historia duhet të shkruhet me fakte. Dhe vetëdija historike e një populli duhet të ndërtohet mbi të vërtetën. Kosova nuk ka nevojë për mite. Ka nevojë për dokumente. Nuk ka nevojë për harresë. Ka nevojë për të vërtetën. Dhe nuk ka nevojë të zgjedhë mes drejtësisë dhe historisë. Ka detyrimin të kërkojë të dyja.