Matilda Kurti

Ka data që nuk duhet të kalojnë në heshtje. Ka emra që nuk duhet të mbeten vetëm në arkiva. Por ka njerëz për të cilët një komb duhet të ndalet, të kujtojë dhe të pyesë veten: Çfarë kemi bërë me trashëgiminë që na lanë?

Sot, në 105-vjetorin e lindjes së , Heroit të Popullit, gjeneralit Ndreko Rino, kjo pyetje bëhet edhe më e fortë. Sepse Rino nuk ishte thjesht një ushtarak. Ai ishte komandant, strateg, studiues, shkrimtar, poet dhe njeri i institucioneve. Një personalitet që e kaloi jetën mes uniformës dhe librit, mes kufirit dhe letrës, mes përgjegjësisë së komandantit dhe nevojës për të dokumentuar kohën në të cilën jetoi.

Ndreko Rino u zgjodh nga Mehmet Shehu për të komanduar Batalionin e Parë të Brigadës së Parë Sulmuese.

Nuk ishte një detyrë e zakonshme. Brigada e Parë ishte një nga formacionet kryesore të Ushtrisë Nacionalçlirimtare. Në të u përfshinë kuadro dhe luftëtarë që më pas do të zinin poste të rëndësishme në ushtrinë dhe shtetin shqiptar. Në këtë formacion, Ndreko Rino ishte komandant i Batalionit të Parë. Dokumentimi i veprimtarisë së Brigadës e rendit emrin e tij mes kuadrove kryesore të saj. Ky fakt tregon diçka që nuk mund të anashkalohet: Rino kishte fituar besimin si komandant që në luftë. Dhe besimi si një komandant nuk fitohet me titull. Fitohet në terren. Fitohet në vendimmarrje. Fitohet në momente kur një urdhër mund të përcaktojë fatin e dhjetëra apo qindra njerëzve.

Nga Brigada e Parë te Brigada e 24-të. Por rruga e tij ushtarake nuk u ndal aty. Në tetor 1944, Ndreko Rino u caktua komandant i Brigadës së 24-të Sulmuese, një formacion i krijuar në zonën e Kukësit. Vetë dokumentimi i historikut të brigadës e përshkruan si komandant të saj, pasi kishte qenë më parë komandant batalioni në Brigadën e Parë Sulmuese. Pra, nga komandant batalioni në një prej formacioneve më të rëndësishme të luftës, në komandant brigade.

Ndreko Rino ishte shumë më tepër se një ushtarak. I lindur në Libohovë më 1921, ai u formua në vitet e luftës dhe ndërtoi një karrierë të gjatë në strukturat ushtarake shqiptare. Komandant batalioni, drejtues brigadash e divizionesh dhe, për dy dekada, në krye të Forcave të Kufirit. 20 vite në mbrojtje të kufijve të Shqipërisë.

20 vite në mbrojtje të kufijve të Shqipërisë.

Një periudhë kur kufiri nuk ishte thjesht një vijë në hartë, por një hapësirë ku shteti përballej çdo ditë me tensione, incidente dhe provokacione. Rino lidhet me organizimin, strukturimin dhe zhvillimin e mëtejshëm të Armës së Kufirit, duke qenë një prej figurave qendrore të saj. Por vlera e tij nuk mbaron te uniforma.

Ai ishte komandant, por edhe njeri i penës. Shkrimtar, poet, publicist dhe studiues, Ndreko Rino e pa jetën ushtarake edhe përmes syrit të shkrimtarit. Në veprat e shkruara të tij, ai u përpoq të ruante kujtimin e njerëzve të kufirit, të ushtarëve dhe oficerëve, të sakrificave dhe vështirësive të tyre.

Tituj si “Pëllëmbë e gjak”, “Ditë lufte”, “Në roje të kufirit”, “Lufta vazhdon”, “Dyluftimi”, “Ditar poetik” dhe të tjerë dëshmojnë një dimension tjetër të personalitetit të tij.

• Pushka dhe pena.
• Komandanti dhe shkrimtari.
• Strategu dhe studiuesi.Kjo është ajo që e bën figurën e Ndreko Rinos të veçantë.
• Ai nuk e jetoi vetëm historinë, por u përpoq edhe ta dokumentonte atë.

Karriera e tij u shoqërua me 15 dekorata, me Medaljen e Artë dhe me vlerësime të tjera shtetërore e letrare.

Ai ishte anëtar i Lidhjes së Shkrimtarëve dhe Artistëve të Shqipërisë dhe u nderua edhe me Çmime Republike për krijimtarinë e tij. Por përtej medaljeve dhe gradave, mbetet një tjetër pasuri: kujtesa e një brezi njerëzish që e lidhën jetën e tyre me shërbimin ndaj vendit.

Ndreko Rino udhëtoi nga Vermoshi në Kakavijë, nga Bllata në Vlorë, nga Kapshtica në Durrës. Njohu kufirin, njerëzit e tij, terrenin, vështirësitë dhe realitetin e një Shqipërie që sot është pjesë e një historie që brezat e rinj e njohin gjithnjë e më pak.

Prandaj sot në 105-vjetori i lindjes së tij nuk duhet të kalojë vetëm si një datë në kalendar. Duhet të jetë një moment reflektimi për mënyrën se si ne nderojmë kujtimin e fugurave si gjeneral Ndreko Rino në historinë tonë kombëtare.

Të kujtosh dhe nderosh një personalitet historik nuk do të thotë domosdoshmërisht të idealizosh çdo periudhë ku ai ka jetuar apo çdo vendim të kohës së tij.

Do të thotë të njohësh faktet, kontributin, veprën dhe gjurmën që ka lënë. Një komb që harron njerëzit e tij humbet pjesë të historisë së vet. Dhe historia nuk ndërtohet vetëm nga emrat që shfaqen në monumente apo në faqet e para të librave. Ajo ndërtohet edhe nga njerëz që kanë kaluar dekada në terren, në kufij, në institucione, në biblioteka dhe mbi fletë të bardha.

Ndreko Rino ishte një prej tyre. Në 105 vite nga lindja e tij, pyetja mbetet e hapur: A duhet të nderohen dhe të kujtohen njerëzit që kanë bërë histori?Përgjigjja nuk duhet të jetë vetëm “po”. Duhet të jetë kujtesë, dokumentim dhe respekt për kontributin e tyre. Sepse një shoqëri që di të nderojë ata që kanë kontribuar në të kaluarën, tregon se di të vlerësojë edhe ata që kontribuojnë për të ardhmen.

Heroi i Popullit, Ndreko Rino sot nuk është vetëm një emër i së shkuarës. Është një pjesë e historisë sonë të lavdishme kombëtare.