Matilda Kurti

Rrënjët e njerëzve tanë ishin këtu dhe vazhdojnë të jenë.”

Kjo është deklarata e zëvendësministrit grek Konstandinos Gkioulekas në Korçë gjate vizitës së ditëve të fundit në këtë qytet. Një fjali që i referohet së kaluarës, por që këmbëngul edhe te vazhdimësia e së tashmes. Dhe pikërisht ky formulim ngre një pyetje që nuk mund të anashkalohet:

Çfarë mesazhi përcillet kur një përfaqësues i qeverisë greke flet për rrënjët e “njerëzve tanë” në një qytet shqiptar, historia e të cilit lidhet edhe me pretendimet territoriale greke për të ashtuquajturin “Vorio Epir”?

Një deklaratë e tillë nuk përbën, në vetvete, provë të një pretendimi territorial. Por as nuk duhet shkëputur nga konteksti historik në të cilin shqiptohet. Kur bëhet fjalë për Korçën, ky kontekst nuk është as i largët dhe as i parëndësishëm.

Korça, në hartën e pretendimeve greke

Në vitet 1912–1913, gjatë Luftërave Ballkanike, Korça u përfshi në konfliktin mbi kufijtë e shtetit të ri shqiptar. Trupat greke morën qytetin në dhjetor 1912, ndërsa përcaktimi ndërkombëtar i kufirit jugor të Shqipërisë u kundërshtua nga pala greke.

Dokumentet historike të publikuara nga Zyra e Historianit në Departamentin e Shtetit të SHBA-së dëshmojnë kundërshtimet ndaj përfshirjes së Korçës brenda Shqipërisë dhe praninë e forcave greke në qytet deri në mars 1914, kur administrimi iu dorëzua autoriteteve shqiptare.

Kjo nuk ishte thjesht një mosmarrëveshje për emërtime historike apo për trashëgiminë kulturore. Bëhej fjalë për kufijtë dhe përkatësinë politike të territorit. Viti 1946: pretendimet territoriale rikthehen në tryezën diplomatike

Historia nuk u mbyll me Luftërat Ballkanike.

Më 30 tetor 1946, qeveria greke paraqiti në Këshillin e Ministrave të Jashtëm të Fuqive Aleate një kërkesë të re lidhur me çështjen e “Vorio Epirit”.

Në dokumentacionin diplomatik të kohës, pretendimi grek përfshinte territore të Shqipërisë së Jugut. Në një memorandum të 12 dhjetorit 1946, qeveria greke argumentonte në favor të përfshirjes së territorit në shtetin grek dhe propozonte një regjim autonomie nën mbikëqyrjen e Kombeve të Bashkuara, krahas kërkesave për kalimin e disa zonave në Greqi.

Ky është një fakt historik i dokumentuar, jo provë se Gkioulekas synon të përsërisë sot ato pretendime. Por pikërisht kjo histori e bën të domosdoshme analizën e kujdesshme të gjuhës së përdorur në të tashmen.

Nga “njerëzit tanë” te rrënjët që “vazhdojnë të jenë”Fjala “rrënjë” mund të shprehë prejardhjen, traditat, fenë dhe lidhjet kulturore të një komuniteti. Këto janë pjesë legjitime të identitetit të tij.

Por deklarata e Gkioulekas nuk ndalet te pohimi se këto rrënjë kanë ekzistuar në të kaluarën. Formulimi “vazhdojnë të jenë” thekson vazhdimësinë e kësaj lidhjeje deri në ditët e sotme. Kjo e bën të arsyeshme pyetjen nëse kemi të bëjmë vetëm me një referencë kulturore, apo nëse deklarata mbart edhe një mesazh më të gjerë identitar e diplomatik.

Por ta trajtosh deklaratën sikur historia e Korçës nuk ka asnjë rëndësi për interpretimin e saj do të ishte po aq e pamjaftueshme.

Të drejtat e një komuniteti nuk janë të drejta mbi territorin

Shqipëria ka detyrimin të mbrojë të drejtat e pakicës kombëtare greke dhe të garantojë ruajtjen e gjuhës, kulturës, fesë dhe identitetit të saj. Kjo është çështje e të drejtave të njeriut dhe e detyrimeve ndërkombëtare. Por mbrojtja e një komuniteti nuk duhet ngatërruar me pretendimet mbi territorin ku ai jeton. Prania historike, prejardhja dhe lidhjet kulturore me një shtet tjetër nuk krijojnë vetvetiu të drejta sovraniteti për atë shtet.

Ky dallim është themelor, veçanërisht në një rajon ku historia është përdorur për të mbështetur pretendime të kundërta mbi kufijtë dhe përkatësinë kombëtare.

Deklarata e Gkioulekas meriton të shqyrtohet për atë që thotë dhe për kontekstin në të cilin u bë. Ajo nuk provon vetvetiu një synim territorial, por historia e dokumentuar e pretendimeve greke ndaj Shqipërisë së Jugut shpjegon pse formulime të tilla ngrejnë pikëpyetje përtej dimensionit kulturor.

Përfundim: Historia nuk është titull pronësie mbi Shqipërinë

Kur zëvendësministri grek Konstandinos Gkioulekas deklaron në Korçë se “rrënjët e njerëzve tanë ishin këtu dhe vazhdojnë të jenë”, ai zgjedh të theksojë jo vetëm të kaluarën, por edhe vazhdimësinë e një lidhjeje kombëtare me këtë qytet. Në një vend me historinë e Korçës, kjo deklaratë meriton më shumë se një interpretim sipërfaqësor. Ajo kërkon sqarim, kontekst dhe vëmendje.

Historia dëshmon se pretendimet greke për të ashtuquajturin “Vorio Epir” nuk kanë qenë thjesht një debat kulturor, por kanë përfshirë edhe kërkesa konkrete territoriale ndaj Shqipërisë së Jugut.

Ky precedent historik nuk provon se zëvendësministri po përsërit sot të njëjtin qëndrim. Por është arsye e mjaftueshme që fjalët e tij të shqyrtohen me seriozitet dhe të mos shkëputen nga konteksti historik e diplomatik.

Sepse ka një dallim thelbësor mes të pasurit rrënjë në një vend dhe të pretenduarit të drejtash mbi atë vend. Një komunitet ka të drejtë të ruajë historinë, gjuhën, fenë dhe identitetin e tij.

Por asnjë lidhje historike, sado e vjetër, nuk i jep automatikisht një shteti tjetër të drejtën të vërë në diskutim sovranitetin e Shqipërisë.

Korça nuk është një hapësirë që pret të ripërcaktohet përmes nostalgjive historike apo deklaratave simbolike. Ajo është pjesë e Shqipërisë. Historia e saj mund të studiohet, të nderohet dhe të diskutohet, por jo të përdoret si zëvendësim për argumente juridike mbi sovranitetin.

Prandaj, pyetja që shtrohet nuk është nëse popujt kanë të drejtë të kujtojnë rrënjët e tyre. Sigurisht që kanë. Pyetja është nëse, në një kontekst kaq të ndjeshëm, theksimi i këtyre rrënjëve synon vetëm të kujtojë të kaluarën apo të përcjellë edhe një mesazh politik për të tashmen.

Kjo kërkon sqarim dhe prova, jo hamendësime. Marrëdhëniet e mira mes Shqipërisë dhe Greqisë ndërtohen mbi respektin e ndërsjellë, njohjen e kufijve dhe braktisjen e çdo paqartësie territoriale. Rrënjët janë pjesë e historisë së njerëzve. Kufijtë përcaktojnë sovranitetin e shteteve. Të ngatërrosh njërën me tjetrën është një gabim që historia e Ballkanit e ka paguar shtrenjtë.

Historia duhet kujtuar, por jo duke krijuar konflikt nderkufitar. Korça është Shqipëri. Dhe çdo deklaratë për rrënjët në këtë qytet duhet të respektojë një të vërtetë themelore: lidhjet historike të një komuniteti nuk e vënë në pikëpyetje përkatësinë shtetërore të territorit ku ai jeton.